Mickey Mouse đã hoàn toàn “mất bản quyền”? Hiểu đúng về Public Domain qua câu chuyện của Steamboat Willie

Đầu năm 2024, thông tin chuột Mickey: Steamboat Willie (1928) chính thức bước vào “Public Domain” (miền công cộng) tại Hoa Kỳ đã nhanh chóng thu hút sự chú ý trên toàn thế giới. Nhiều bài báo và mạng xã hội đồng loạt đưa tin rằng “Disney đã mất bản quyền Mickey Mouse”, khiến không ít người hiểu rằng từ nay bất kỳ ai cũng có thể tự do sử dụng hình tượng chú chuột nổi tiếng này. Tuy nhiên, đây là cách diễn đạt chưa thực sự chính xác về mặt pháp lý.

Vụ việc Mickey Mouse là một ví dụ điển hình cho tính chất phân tầng của quyền sở hữu trí tuệ. Một hình tượng văn hóa có thể đồng thời là một phần của tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, một nhân vật có khả năng được bảo hộ độc lập, một dấu hiệu thương mại được bảo hộ như nhãn hiệu và một biểu tượng gắn với uy tín kinh doanh của một doanh nghiệp. Khi một tầng bảo hộ hết hạn, những tầng khác không nhất thiết chấm dứt theo.

1. Public domain nghĩa là gì?

Miền công cộng có thể được hiểu là việc những tác phẩm và yếu tố sáng tạo không còn, hoặc chưa từng, thuộc phạm vi độc quyền của quyền sở hữu trí tuệ. Một tác phẩm có thể thuộc miền công cộng vì không đáp ứng điều kiện bảo hộ, vì chủ thể đã từ bỏ quyền trong trường hợp pháp luật cho phép, hoặc phổ biến nhất là vì thời hạn bảo hộ đã chấm dứt. Các điều ước quốc tế lớn không đưa ra một định nghĩa duy nhất, hoàn chỉnh về miền công cộng, nhưng khái niệm này giữ vai trò thiết yếu trong việc cân bằng giữa quyền độc quyền của người sáng tạo và lợi ích tiếp cận văn hóa, tri thức của xã hội.

Khi một tác phẩm bước vào phạm vi công cộng, các quyền độc quyền vốn thuộc chủ sở hữu quyền tác giả không còn ngăn cản công chúng khai thác tác phẩm. Theo Điều 106 của Đạo luật Quyền tác giả Hoa Kỳ, những quyền này bao gồm quyền sao chép, làm tác phẩm phái sinh, phân phối bản sao, trình diễn và trưng bày công khai. Vì vậy, về nguyên tắc, một cá nhân hoặc doanh nghiệp tại Hoa Kỳ có thể sao chép toàn bộ Steamboat Willie, đăng tải phim, chiếu phim, phục chế, biên tập, lồng tiếng, thêm âm nhạc, đưa các cảnh phim vào một tác phẩm mới hoặc tạo ra những câu chuyện mới dựa trên các yếu tố Mickey Mouse đã được thể hiện trong phiên bản năm 1928.

Hoạt động khai thác này có thể được thực hiện với mục đích thương mại. “Thuộc phạm vi công cộng” không chỉ có nghĩa là được sử dụng cho nghiên cứu, giáo dục hoặc hoạt động phi lợi nhuận. Người sử dụng có thể bán bản phục chế, sản xuất phim chuyển thể, xuất bản truyện tranh, phát triển trò chơi điện tử hoặc kinh doanh hàng hóa dựa trên phần nội dung đã hết thời hạn bảo hộ. Tuy nhiên, tính hợp pháp của sản phẩm cuối cùng còn phụ thuộc vào việc sản phẩm đó có sao chép những yếu tố thuộc các phiên bản Mickey ra đời sau năm 1928 hay không và cách sản phẩm sử dụng các nhãn hiệu của Disney có gây nhầm lẫn về nguồn gốc thương mại hay không.

Người tạo ra một tác phẩm mới dựa trên Steamboat Willie có thể được hưởng quyền tác giả đối với phần sáng tạo mới do mình bổ sung. Tuy nhiên, quyền đó chỉ bao trùm phần biểu đạt mới, không tái lập quyền độc quyền đối với nội dung năm 1928. Điều 103(b) của Đạo luật Quyền tác giả Hoa Kỳ và hướng dẫn của Cơ quan Quyền tác giả Hoa Kỳ đều xác nhận rằng quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh chỉ mở rộng đến phần nội dung mới có tính nguyên gốc và không làm thay đổi tình trạng pháp lý của phần nội dung có trước thuộc phạm vi công cộng.

2. Tác phẩm năm 1928 và nhân vật Mickey Mouse là hai đối tượng cần phân biệt

Trong phân tích quyền tác giả, cần phân biệt giữa tác phẩm điện ảnh Steamboat Willie, hình tượng nhân vật Mickey Mouse được thể hiện trong Steamboat Willie, và các phiên bản Mickey Mouse trong các tác phẩm sau này.

Cần phải lưu ý rằng chỉ có nội dung, cốt truyện, bối cảnh, hình ảnh của Mickey trong tác phẩm này mới thuộc public domain. Khi thời hạn bảo hộ của bộ phim chấm dứt, công chúng được sử dụng các cảnh phim, hình ảnh, tình tiết, lời thoại, âm thanh và các yếu tố biểu đạt khác thuộc tác phẩm. Đồng thời, những đặc điểm cấu thành nhân vật Mickey đã được định hình trong tác phẩm cũng trở thành nguồn chất liệu mà công chúng có thể khai thác.

Pháp luật Hoa Kỳ không mặc nhiên bảo hộ mọi ý tưởng về một nhân vật. Một nhân vật chỉ có thể được bảo hộ khi được thể hiện với mức độ cụ thể và nhận diện đủ rõ, thay vì chỉ là một mô típ, kiểu nhân vật hoặc ý tưởng chung chung. Án lệ Hoa Kỳ đã thừa nhận khả năng bảo hộ đối với các nhân vật hoạt hình được mô tả đủ cụ thể, trong đó Mickey Mouse từng được xem là ví dụ nổi bật về một nhân vật có đặc điểm nhận dạng rõ ràng. Ngược lại, những nhân vật chỉ được phác họa sơ sài hoặc chỉ thể hiện một ý tưởng tổng quát có thể không đáp ứng yêu cầu bảo hộ.

Khi một nhân vật xuất hiện trong một chuỗi tác phẩm được công bố vào những thời điểm khác nhau, việc hết hạn quyền tác giả phải được đánh giá theo từng lớp biểu đạt. Trong vụ việc liên quan đến Sherlock Holmes, Tòa phúc thẩm Liên bang Khu vực 7 xác nhận rằng công chúng được sử dụng các yếu tố của nhân vật đã xuất hiện trong những tác phẩm thuộc phạm vi công cộng, trong khi những đặc điểm mới chỉ xuất hiện trong các tác phẩm còn thời hạn bảo hộ có thể tiếp tục được bảo vệ. Nguyên tắc tương tự có ý nghĩa trực tiếp đối với Mickey Mouse: “lõi” nhân vật năm 1928 thuộc phạm vi công cộng, nhưng các lớp biểu đạt được bổ sung sau đó không tự động hết hạn theo. Có nghĩa là các hình tượng nhân vật Mickey được vẽ, thiết kế bởi Disney sau này hiện vẫn được bảo hộ.

Vì vậy, câu hỏi pháp lý chính xác không phải là “Mickey Mouse có còn bản quyền hay không”, mà là: yếu tố cụ thể nào của Mickey đang được sử dụng, yếu tố đó xuất hiện lần đầu trong tác phẩm nào và quyền tác giả đối với tác phẩm chứa yếu tố đó đã hết hạn hay chưa?

3. Vì sao Disney vẫn chưa hoàn toàn mất Mickey Mouse?

Như đã đề cập ở trên, việc Steamboat Willie trở thành Public Domain không đồng nghĩa với việc Disney đánh mất mọi quyền đối với nhân vật biểu tượng này.

Sự chấm dứt quyền tác giả không làm chấm dứt các quyền nhãn hiệu mà Disney đã xác lập đối với tên gọi, hình ảnh, logo hoặc các dấu hiệu liên quan đến Mickey Mouse. Thực tế, đăng ký nhãn hiệu là một trong những “giải pháp” chính mà Disney đang áp dụng để có thể tiếp tục bảo vệ hình ảnh chuột Mickey của mình. Khác với quyền tác giả có thời hạn hữu hạn, quyền nhãn hiệu có thể được duy trì trong thời gian dài nếu dấu hiệu tiếp tục được sử dụng trong thương mại, đáp ứng yêu cầu của pháp luật và được gia hạn khi cần thiết.

Tuy nhiên, quyền nhãn hiệu không trao cho Disney quyền tuyệt đối đối với mọi trường hợp xuất hiện của Mickey Mouse. Chức năng cốt lõi của pháp luật nhãn hiệu là bảo vệ dấu hiệu chỉ dẫn nguồn gốc thương mại và ngăn ngừa khả năng người tiêu dùng nhầm lẫn về người sản xuất, nhà tài trợ, đơn vị liên kết hoặc chủ thể cấp phép cho hàng hóa, dịch vụ. Tức là, hình ảnh Mickey sẽ chỉ được bảo hộ khi được gắn lên hàng hóa hoặc dịch vụ để ngăn chặn khả năng gây nhầm lẫn nếu một bên khác cũng gắn nhãn hiệu này lên hàng hóa, dịch vụ của họ.

Ví dụ, Mickey năm 1928 được sử dụng như logo của một doanh nghiệp, dấu hiệu nổi bật trên bao bì, biểu tượng mở đầu của phim, nhãn hiệu trên hàng hóa hoặc yếu tố khiến người tiêu dùng tin rằng sản phẩm là hàng chính thức của Disney. Việc sao chép kiểu chữ, bố cục, màu sắc, cách trình bày hoặc các yếu tố nhận diện khác của Disney có thể làm tăng khả năng nhầm lẫn, ngay cả khi hình vẽ nhân vật cụ thể được lấy từ Steamboat Willie.

Ngược lại, việc sử dụng nhân vật như một phần nội dung của một tác phẩm độc lập, việc đề cập đến tên “Mickey Mouse” để mô tả nhân vật được sử dụng hoặc việc giải thích rằng tác phẩm dựa trên phiên bản năm 1928 thường có cơ sở pháp lý tốt hơn, với điều kiện không tạo ra ấn tượng về sự bảo trợ hoặc cấp phép của Disney. Tên gọi và tiêu đề ngắn nhìn chung không được bảo hộ bằng quyền tác giả, nhưng có thể được bảo hộ bằng nhãn hiệu trong những bối cảnh thương mại nhất định.

Một tuyên bố miễn trừ như “Tác phẩm này không do Disney sản xuất, tài trợ hoặc cấp phép; nhân vật được sử dụng dựa trên phiên bản thuộc phạm vi công cộng năm 1928” có thể giúp giảm khả năng nhầm lẫn. Tuy nhiên, tuyên bố miễn trừ không phải là “lá chắn” tự động. Nếu toàn bộ cách thức trình bày sản phẩm vẫn làm người tiêu dùng tưởng rằng đây là sản phẩm chính thức của Disney, một dòng chữ nhỏ phủ nhận quan hệ liên kết có thể không đủ để loại trừ trách nhiệm.

Ai cũng biết pháp luật quy định rằng một tác phẩm thuộc public domain có thể được tự do sử dụng. Tuy nhiên, phần lớn vẫn rất e dè khi sử dụng Steamboat Willie. Liệu chúng ta có thực sự được tự do sử dụng trên thực tế không? Disney có thể kiện lại việc sử dụng này bằng một cách nào đó hay không? Gần đây, hãng luật Morgan & Morgan cũng đã “thí nghiệm” về việc sử dụng SteamBoat Willie (tác phẩm đã thuộc public domain). Họ đã sử dụng các hình ảnh trong Steamboat Willie cho video marketing cho hãng luật của họ, cụ thể là phân cảnh Mickey lái tàu đâm vào xe của Minnie. Điểm khác biệt là, Minnie sau đó đã nhấc máy gọi cho hãng luật Morgan & Morgan để nhờ tư vấn đòi bồi thường. Morgan & Morgan cũng đã rất cẩn thận khi thêm nội dung chữ trên video rằng Disney không ủy quyền và liên quan đến video này. Sau đó, họ đã nộp đơn kiện lên tòa án liên bang Mỹ để yêu cầu tòa ra phán quyết khẳng định việc sử dụng Steamboat Willie trong video quảng cáo của họ không xâm phạm quyền tác giả hay nhãn hiệu. Và còn rất nhiều những “thí nghiệm” về việc sử dụng Steamboat Willie khác trên thực tế để xác định xem liệu Disney sẽ phản ứng như thế nào với việc sử dụng đó. Danh hài John Oliver đã sử dụng hình ảnh chuột Mickey trong Steamboat Willie trong show “Last Week Tonight” với slogan trên áp phích, tạm dịch là “Họ định sẽ làm gì, kiện à?”.

Lời kết

Việc Steamboat Willie bước vào phạm vi công cộng không có nghĩa Disney “mất Mickey Mouse”, cũng không có nghĩa công chúng chỉ được chiếu lại nguyên trạng bộ phim năm 1928. Ý nghĩa pháp lý chính xác là quyền tác giả độc quyền đối với tác phẩm năm 1928 và những yếu tố của Mickey Mouse đã được thể hiện trong tác phẩm đó đã chấm dứt tại Hoa Kỳ. Công chúng được quyền sao chép, chuyển thể và khai thác thương mại những nội dung này mà không cần xin phép Disney.

Tuy nhiên, Mickey Mouse hiện đại là kết quả của nhiều lớp sáng tạo được bổ sung trong gần một thế kỷ. Những đặc điểm mới có tính nguyên gốc trong các tác phẩm ra đời sau tiếp tục được bảo hộ theo thời hạn riêng. Đồng thời, các quyền nhãn hiệu của Disney vẫn có thể ngăn chặn việc sử dụng gây nhầm lẫn về nguồn gốc, sự tài trợ hoặc quan hệ cấp phép.

Ranh giới quan trọng nhất nằm giữa việc sử dụng một tài sản văn hóa thuộc phạm vi công cộng và việc giả mạo nguồn gốc thương mại của sản phẩm. Pháp luật quyền tác giả bảo đảm rằng nội dung năm 1928 được trả lại cho công chúng; pháp luật nhãn hiệu bảo đảm rằng công chúng không bị đánh lừa rằng một sản phẩm độc lập là sản phẩm chính thức của Disney. Quyền nhãn hiệu không được biến thành công cụ tái lập quyền tác giả đã hết hạn, nhưng phạm vi công cộng cũng không trao quyền sao chép những phiên bản còn được bảo hộ hoặc kinh doanh dưới danh nghĩa Disney.

Vì vậy, trường hợp Mickey Mouse nên được nhìn nhận như một mô hình về sự cùng tồn tại của nhiều quyền sở hữu trí tuệ. Một phần nhân vật đã trở thành di sản chung, một phần khác vẫn thuộc quyền độc quyền và giá trị thương mại của toàn bộ hình tượng tiếp tục được bảo vệ bằng những cơ chế khác nhau. Việc nghiên cứu hoặc khai thác Mickey Mouse đòi hỏi phải tách bạch từng lớp quyền, từng phiên bản, từng lãnh thổ và từng cách thức sử dụng, thay vì đưa ra kết luận đơn giản rằng nhân vật này còn hoặc đã hết bản quyền.